(1) मरीचि के पुत्र कश्यप प्रजापति थे। ब्रह्मदेव की दाहिनी हाथ की बोटे की नली से दक्ष नाम का पुरुष और बाएँ हाथ की बोटे की नली से धरनी नाम की स्त्री जन्मीं। उन दोनों से एक हज़ार-हज़ार महा ऋषि जन्मे। (2) ब्रह्मा के मानस पुत्रों में दूसरे स्थान पर रहने वाले अंगिरस्‍ु को उद्दध्य, बृहस्पति और संवर्त जैसे पुत्र हुए। बृहस्पति देवताओं के आचार्य बने। (3) मैत्रि (अत्रि) नामक मानस पुत्र से अनेक महा मुनि जन्मे। (4) पुलस्त्य नामक ब्रह्मा के मानस पुत्र से राक्षसों का जन्म हुआ। (5) पुलह नामक मानस पुत्र से किन्नर और किमपुरुष वर्ग उत्पन्न हुए। (6) क्रतू नामक मानस पुत्र से पक्षियों की जाति उत्पन्न हुई।

   
    

शान्तिपर्व (Mahabharat) - 12. शान्तिपर्व(महाभारत)


॥ श्रीः ॥
12.250. अध्यायः 250
Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Topics
भीष्मेण युधिष्ठिरंप्रति वनस्थधर्मप्रतिपादकव्यासवाक्यानुवादः॥ 1॥


Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Text

भीष्म उवाच। 12-250-0x(6250)(75477)
प्रोक्ता गृहस्थवृत्तिस्ते विहिता या मनीषिभिः।
तदनन्तरमुक्तं यत्तन्निबोध युधिष्ठिर॥
`व्यासेन कथितं पूर्वं पुत्राय सुमहात्मने।' 12-250-1(75478)
व्यास उवाच। 12-250-2x(6251)
क्रय----त्ववधृयैनां तृतीयां वृत्तिमुत्तमाम्।
संयोगव्रत----वानप्रस्थाश्रमौकसाम्॥ 12-250-2(75479)
श्रूयतां पुत्र भद्रं ते सर्वलोकाश्रमात्मनाम्।
प्रेक्षापूर्वं यदा पत्त्येद्वलीपलितमात्मना॥ 12-250-3(75480)
अपत्यस्यैव चापण्यं वनमेव तदाऽऽश्रयेत्॥ 12-250-4(75481)
तृतीयमायुषो भागं वानप्रस्थाश्रमे वसेत्।
तानेवाग्नीन्पस्त्विरेद्यजमानो दि--कसः॥ 12-250-5(75482)
निय------नियताराहः षष्ठभक्तो ---त्तवान।
तदाग्रहात्रं तो --- यज्ञाङ्गां व सर्वशः॥ 12-250-6(75483)
अवैकृष्टं व्रीहियव नीवारे विघसानि च।
हवींषि संप्रयच्छेत मखेष्वत्रापि पञ्चसु॥ 12-250-7(75484)
वानप्रस्खाश्रमेऽप्येताश्चतस्रो वृत्तयः स्मृताः।
सद्यः प्रक्षालकाः केचित्केचिन्मासिकसंचयाः॥ 12-250-8(75485)
वार्षिकं संचयं केचित्केतिद्द्वादशवार्षिकम्।
कुर्वन्त्यतिथिपूजार्थं यज्ञतन्त्रार्थमेव वा॥ 12-250-9(75486)
अभ्रावकाशा वर्षासु हेमन्ते जलसंश्रयाः।
ग्रीष्मे च पञ्चतपसः शश्वच्च मितभोजनाः॥ 12-250-10(75487)
भूमौ विपरिवर्तन्ते तिष्ठन्ति प्रपदैरपि।
स्थानासनैर्वर्तयन्ति स वनेष्वभिषिञ्चते॥ 12-250-11(75488)
दन्तोलूखलिकाः केचिदश्मकुट्टास्तथा परे।
शुक्लपक्षे पिबन्त्येके यवागूं क्वथितां सकृत्॥ 12-250-12(75489)
कृष्णपक्षे पिबन्त्यन्ये भुञ्जते वा यथागतम्।
मूलैरेके फलैरेके पुष्पैरेके दृढव्रताः॥ 12-250-13(75490)
वर्तयन्ति यथान्यायं वैखानसमतं श्रिताः।
एताश्चान्याश्च विविधा दीक्षास्तेषां मनीषिणाम्॥ 12-250-14(75491)
चतुर्थश्चौपनिषदो धर्मः साधारणः स्मृतः।
वानप्रस्थाद्गृहस्थाच्च ततोऽन्यः संप्रवर्तते।
अस्मिन्नेव युगे तात वितैस्तत्वार्थदर्शिभिः॥ 12-250-15(75492)
अगस्त्यः सप्तऋषयो मधुच्छन्दोऽधमर्षणः।
सांकृतिः सुदिवातण्डिर्यथावासो कृतश्रमः॥ 12-250-16(75493)
अहोवीर्यस्तथा काव्यस्ताण्ड्यो मेधातिथिदुऽ।
बलवान्कर्णनिर्वाकः शून्यपालः कृतश्रम-----।
एते धर्मे सुविद्वांसस्ततः स्वर्गमुसागमन॥ 12-250-17(75494)
तात प्रत्यक्षधर्माणस्तथा काथवारा गणाः।
ऋषीणामुग्रतपसां धर्मनैपुणेदर्शिनाम्॥ 12-250-18(75495)
अन्ये चापरिमेयाश्च ब्राह्मणा वनमश्रितताः।
वैखातसा वालखिल्याः सैकताच्च तथा परे॥ 12-250-19(75496)
कर्मभिस्ते निरानन्दा धर्मनित्या जितेन्द्रियाः।
गताः प्रत्यक्षधर्माणस्ते सर्वे वनमाश्रिताः॥ 12-250-20(75497)
अनक्षत्रास्त्वनाधृष्या दृश्यते ज्योतिषां गणाः।
जरया च परिद्यूना व्याधिना च प्रपीडिताः॥ 12-250-21(75498)
चतुर्थे चायुषः शेषे वानप्रस्थाश्रमं त्यजेत्।
साद्यस्कां संनिरुप्येष्टिं सर्ववेदसदक्षिणाम्॥ 12-250-22(75499)
आत्मयाजी सोऽत्मरतिरात्मक्रीडात्मसंश्रयः।
आत्मन्यग्नीन्समारोप्य त्यक्त्वा सर्वपरिग्रहान्॥ 12-250-23(75500)
साद्यस्कांश्च यजेद्यज्ञानिष्टीश्चैवेह सर्वदा।
यदैव याजिनां यज्ञादात्मनीज्या प्रवर्तते॥ 12-250-24(75501)
त्रींश्चैवाग्नींस्त्यजेत्सम्यगात्मन्येवात्ममोक्षणात्।
प्राणेभ्यो यजुषां पञ्च षट् प्राश्नीयादकुत्सयन्॥ 12-250-25(75502)
केशलोमनखान्वाप्य वानप्रस्थो मुनिस्ततः।
आश्रमादाश्रमं पुण्यं पूतो गच्छति कर्मभिः॥ 12-250-26(75503)
अभयं सर्वभूतेभ्यो दत्त्वा यः प्रव्रजेद्द्विजः।
लोकास्तेजोमयास्तस्य प्रेत्य चानन्त्यमश्नुते॥ 12-250-27(75504)
सुशीलवृत्तो व्यपनीतकल्मषो
नचेह नामुत्र च कर्तुमीहते।
अरोपमोहो गतसन्धिविग्रहो
भवेदुदासीनवदात्मविन्नरः॥ 12-250-28(75505)
यमेषु चैवानुगतेषु न व्यथे
त्स्वशास्त्रमूत्राहुतिमन्त्रविक्रमः।
भवेद्यथेष्टा गतिरात्मयाजिनो
न संशयो धर्मपरे जितेन्द्रिये॥ 12-250-29(75506)
ततः परं श्रेष्ठमतीव सद्गुणै
रधिष्ठितं त्रीनधिवृत्तिमुत्तमम्।
चतुर्थमुक्तं परमाश्रमं शृणु
प्रकीर्त्यमानं परमं परायणम्॥ ॥ 12-250-30(75507)

इति श्रीमन्महाभारते शान्तिपर्वणि मोश्रधर्मपर्वणि पञ्चाशदधिकद्विशततमोऽध्यायः॥ 250॥

Mahabharata - Shanti Parva - Chapter Footnotes

12-250-2 एवां गृहस्थवृत्तिमवधूय तिरस्कृत्य कां तृतीयां कापोतीं वृत्तिमपि। संयोगः सहधर्मचारिणीसंयोगस्तत्र यद्व्रतं तेन खिन्नानाम्। वानप्रस्थाश्रम ओक व्याश्रयो येषां तेषां वृत्तिः श्रूयतामिति द्वयोः संबन्धः॥ 12-250-3 सर्वे लोका आश्रमाश्चाऽऽत्मायेषाम्। संविभागशमादिमयत्वात् सर्वाश्रमफलमत्रैवान्तर्भूतामित्यर्थः॥ 12-250-4 विग्रहं तु यदा पश्येदिति ध. पाठः॥ 12-250-6 षष्ठभुक्त इति ध. पाठः॥ 12-250-7 अत्रापि वनेपि॥ 12-250-10 शाश्वतामृतभोजिन इति ध. पाठः॥ 12-250-15 चतुर्थश्चतुर्थाश्रमे विहित औपनिषदः शान्त्यादिर्धर्मः साधारणः सर्वेष्वाश्रमेषु। अन्योऽसाधारणः। सर्वार्थदर्शिभिरिति ध. पाठः॥ 12-250-16 सांकृतिश्च सुदीप्तार्चिर्यवक्रीतः सुतश्रमः इति ध. पाठः॥ 12-250-17 चले वाकश्च निर्वाक इति ट.ध. पाठः॥ 12-250-21 अनक्षत्राः नक्षत्रग्रहताराभ्योऽन्ये॥ 12-250-22 सर्ववेदसदक्षिणां सर्वस्वदक्षिणाम्॥ 12-250-23 आत्मयाजी जीवच्छ्राद्धादिकृत्। आत्मक्रीडश्चाऽऽत्मसंश्रयश्च नतु स्त्र्यादिक्रीडो राजाद्याश्रयः॥ 12-250-24 साद्यस्कान् सद्यएव क्रियन्ते तान् ब्रह्मयज्ञादीन् तावद्यजेत्। यदैव यस्मिन्नेव काले याजिनां यज्वनां यज्ञात् कर्ममयादन्या आत्मनीज्या आत्मयज्ञ प्रवर्तते तावदेव तान् कुर्यादित्यर्थः॥ 12-250-25 यज्ञः सदैवात्मनि वर्तत ट. ध. पाठः॥ 12-250-26 वाप्य वापयित्वा॥ 12-250-29 स्वस्य संन्यासविधेः शास्त्रं तत्रस्थं सूत्रं आहुतिमन्त्रश्च तत्रोभयात्रापि विक्रमः पराक्रमो यस्य स तथा॥ 12-250-30 त्रीनाश्रमानपेक्ष्याधिष्ठितमधिकत्वेन स्थितम्। यतोऽधिवृत्तिमधिका शमाद्यात्मिका वृत्तिर्यस्मिंस्तम्॥


Mahabharat- Hindi (Devanagari) 100000 shlokas

www.sanatanadharm.com - play store app (sanatana dharm)

"Bharathiya Sanatana Dharm" and Sanatana Dharmam & Dharmo rakshati Rakshitha logo are our trademarks. Unauthorised use of "Sanatana Dharmam & Dharmo rakshoati Rakshitha" and the logo is not allowed. Copyright © sanatanadharm.com All Rights Reserved . Made in India.